Verslag gallenexcursie 21 september 2014

(Door Marcel Hospers)

Op een stralende zondagochtend fietste ik naar het gemeentehuis. Het liep al tegen tienen en tot mijn verrassing stond er nog niemand bij de toren. Toch zou vandaag een plantengallenexcursie gegeven worden door Hans Roskam uit Leiden. Hans is de schrijver van het Gallenboek uitgegeven door de KNNV. Gelukkig nam het aantal deelnemers snel toe en na aankomst van de excusieleider krijgen we een korte introductie over drie nederlandse boeken over gallen. Daarna vertrekken we op de fiets naar Amelisweerd. De eerste stop is echter al direct bij de eerste hoge wilgen bij het bord Nieuw Wulven. Daar krijgen we uitleg over wat een gal is.

2014-09-21 MWG_NieuwWulven_gallenexcursie 043

Wat is een gal?
Een gal is een abnormale groei, meestal op een plant, die wordt geproduceerd door de gastheer (meestal een plant) die reageert op de aanwezigheid van de galmaker. De galmaker gebruikt de gal als schuilplaats, als voedselbron en vaak ook voor de voortplanting. De cellen vergroten en vermeerderen zich plaatselijk buitengewoon.

Na een korte zoektocht op de bladeren van de wilgen vinden we drie soorten gallen op de wilgenbladeren. Het is echter niet zo dat gallen alleen op de bladeren gemaakt worden. Er worden al ook soorten gevonden die op berkenzaad gallen maken. In Nederland komen vooral de zachte berk en de ruwe berk voor plus kruisingen hiertussen. De drie gallen die op berkenzaad voorkomen hebben een voorkeur voor een van de twee soorten. Op kruisingen van de berken kunnen beide soorten voorkomen, maar in de aantallen van de galsoorten kun je toch afleiden aan welke oudersoort de boom het meest verwant is.

Het wordt al snel duidelijk dat er veel variatie is in gallen: in vorm, in de veroorzaker, de gastplant en de plantenorgaan waar de gal in zit.

2014-09-21 MWG_NieuwWulven_gallenexcursie 051

Mogelijke galvormen zijn bijvoorbeeld omgekrulde bladeren, bolletjes op de bladrand of bladnerf. De veroorzaker kan een galmug, galwesp, mijten of schimmel zijn. Gallen veroorzaakt door dieren (cecidozoa) heten Zoocecidia, gallen veroorzaakt door planten of schimmels (cecidophyta) heten Fytocecidia. En zoals aangegeven komen gallen voor op bladstelen, bladnerven, bladranden, schors, eikeldopjes of zelfs zoiets kleins als een berkenzaadje. Kortom, de wereld van de gallen is erg variabel en rijk aan vormen. Bij het bepalen van de naam van de gal wordt meestal uitgegaan van de gastheersoort. Als je de gastheer weet is meestal de soort niet moeilijk meer.

Tijdens de zoektocht tussen de brandnetels worden ook insekten gevonden: een rups van de Atalanta en een vrouwtje van de grote groene sabelsprinkhaan. Gelukkig wordt ook het goede van een gal aangetoond want er wordt een door Brandnetelbladgalmug aangetaste brandnetel gevonden. Na de eerste stop weten we wat meer over gallen en hebben gallen gevonden op een verschillende waardplanten gevonden, maar de gallen op zomereiken zijn natuurlijk het bekendst. En die hebben we nog niet gezien.

We stappen op de fiets en gaan de brug over de Zijlgraaf over. Daar vinden we direct links een pad met aan beide zijden zomereiken. Hier vinden we een hele reeks van gallen op eikenbladeren.

Ook twee bijzondere gallen worden hier gevonden die parasiteren op de knoppen van de zomereik: de ramshoorngal en de stome schorsknopgal. De ramshoorngal komt voor op de knoppen van de zomereik en heeft de vorm van een hoorn. Je vind de gal op de uiteinden van twijgen. De gal is een nieuwkomer in Nederland. Tot 1998 kwam de soort niet voor in Noord West Europa. De eerste vondst in Nederland dateert van 2003. De soort is bezig met een uitbreiding van zijn verspreidingsgebied. De agame (aseksuele) generatie van de Ramshoorngal komt voor op zomereik, wintereik en behaarde eik. De waardplant van de bigame generatie is waarschijnlijk de moseik. Kees de Heer schrijft in een artikel dat hij een laan met zomereiken afzoekt op ramshoorngallen. Hij vond als hij door de laan liep steeds meer ramshoorngallen per boom. En op het einde van de laan vind hij veruit de meeste ramshoorngallen op een boom. En deze zomereiken grensten aan een laan met moseiken. Hongaarse onderzoekers hebben inderdaad vastgesteld dat de seksuele generatie van de ramshoorngal zorgt voor kleine knopgallen bij de moseik.

2014-09-21 MWG_NieuwWulven_gallenexcursie 108

Na de gallen op eiken lopen we nog een rondje en zien gallen op wilg en de overblijfselen van een afgevallen Hondsdrafbeursjesgalmug op hondsdraf. Het is 12 uur geweest en de meeste deelnemers nemen afscheid. Ze hebben Amelisweerd niet eens bereikt. De overgebleven drie excursiedeelnemers gaan door naar Amelisweerd. Amelisweerd heeft een veldkeuken met heerlijk koud bier en veel meer soorten bomen dan Nieuw Wulven. Omdat elke boomsoort zijn eigen gallen heeft wordt de soortenlijst uitgebreid met nog veel meer gal- mijn- en roestsoorten. Het is mooi weer en dus druk in de veldkeuken en Amelisweerd. Er wordt gezocht naar walnoten en veel gewandeld. Langs de Kromme rijn vinden we onder andere ook Oranje springzaad en Heemst. Om op tijd terug te zijn vertrekken we rond drie uur weer naar station Houten. Daar nemen ik afscheid van de excursieleiders.

Meer weten:
Op dinsdag 23 september 2014 heeft Vroege Vogels TV aandacht besteed aan plantengallen en aan de veldgids Plantengallen. Deze uitzending is terug te zien op uitzendinggemist.

Literatuur:
In november 2013 is de Veldgids Plantengallen uitgekomen. Het is een fotogids die de meest algemene plantengallen van Nederland in beeld brengt en kort beschrijft. In totaal worden 236 soorten besproken.

In de veldgids wordt bij iedere soort verwezen naar pagina’s in het Gallenboek van Docters van Leeuwen (2009) uitgegeven door de KNNV. De veldgids is ideaal voor de beginner en het Gallenboek meer geschikt voor de gevorderde.

De compacte veldgids (74 pagina’s) is gemaakt van stevig, gesatineerd papier (A5) en kan daarom tegen een drupje regen. De veldgids is ingebonden met een metalen ringbandje, zodat je het makkelijk kan dubbelvouwen.

Websites over plantengallen:
galwespen.blogspot
Plantengallen in Zeeland door Floris Grotenhuis.
Digitaal Plantengallen Herbarium van Jan Willem Wertwijn
> Plantengallen – Dr. Wilem N.Ellis (website over bladmineerders)

> Bekijk de foto’s van Marcel Hospers